Τι ειναι το 1940; Μία ερώτηση με 40 απαντήσεις

Ο ελληνοϊταλικός πόλεμος, ο τριπλή κατοχή (γερμανική, ιταλική, βουλγαρική), η Απελευθέρωση, ο εμφύλιος και όσα ακολούθησαν είναι γεγονότα και καταστάσεις στα οποία έχω πρόσβαση μέσω τρίτων: οικογενειακών αφηγήσεων, χολιγουντιανών -και μη- ταινιών, ρεμπέτικων τραγουδιών. Τίποτα από αυτά δεν το έχω ζήσει, έχω όμως ακούσει αμέτρητες ιστορίες που να σχετίζονται με την εποχή εκείνη.

Με αφορμή την 28η Οκτωβρίου και την επέτειο του «Όχι» έφτιαξα μια λίστα σκέψεων, αναμνήσεων, κινηματογραφικών προτάσεων και μουσικών αφηγήσεων σχετικά με την περίοδο του Β’ Π.Π. Με ευρωπαϊκό, αμερικανικό ή αμιγώς ελληνικό χρώμα. Μια λίστα ηρωισμού, αλλά και φρίκης, ομορφιάς, αλλά και ασχήμιας, αναστοχασμού, αλλά και ιδεολογικής τεμπελιάς. Μια λίστα με πολλούς ανθρώπους που αντιμετώπισαν τα διλήμματα με σοβαρότητα και μη, μια λίστα με στοιχεία της σημερινής καθημερινότητας που συνειρμικά παραπέμπουν στο τότε.

Πάμε, λοιπόν. Τι είναι το 1940:

• «Η πιο σκοτεινή ώρα» (The Darkest Hour) με τον Γκάρι Όλνταμ σε μια επική μεταμόρφωση σε Ουίνστον Τσόρτσιλ, με τη συγκλονιστική ομιλία του στην Βουλή των Κοινοτήτων στις 4 Ιουνίου του 1940, λίγους μήνες πριν την κήρυξη του «δικού» μας ελληνοϊταλικού πολέμου.
  We shall fight on the beaches
  we shall fight on the landing grounds
  we shall fight in the fields and in the streets
  we shall fight in the hills
  we shall never surrender, είπε και τα υπόλοιπα είναι Ιστορία.
  
  
• To επεισόδιο 6 της δεύτερης σεζόν του The Crown σχετικά με τα Αρχεία Marburg και το πολιτικό πάρε δώσε ανάμεσα στον πρώην βασιλιά Εδουάρδο Η’ -τον θείο της Ελισάβετ που παραιτήθηκε από τον θρόνο- και το ναζιστικό καθεστώς. Ένα άγνωστο πολιτικό δράμα σε μια τρομερά καλογυρισμένη σειρά.
  
  
• Το τραγούδι «Στέλιος Καρδάρας» του μεγάλου Πειραιώτη ρεμπέτη Μιχάλη Γενίτσαρη για τον -επίσης Πειραιώτη- Στέλιο Καρδάρα, τον ΕΛΑΣίτη σαλταδόρο που βασανίστηκε φριχτά και εκτελέστηκε από τα Τάγματα Ασφαλείας τον Αύγουστο του ’44.
  Πενθοφορεί η Αγιά Σοφιά / Παλιά και Νέα Κοκκινιά
  Κλάψε κι εσύ τώρα ντουνιά / Πιάσαν το Στέλιο τα σκυλιά
  Τον πιάσαν Γερμανόφιλοι / Και ταγματασφαλίτες
  Το Στέλιο τον Καρδάρα μας / Στο Ρέντη οι αλήτες, λένε οι στίχοι ενός τραγουδιού που γράφτηκε και παρουσιάστηκε λίγο μετά την εκτέλεση του Καρδάρα.
  
  
• Το ζεϊμπέκικο «Άρης Βελουχιώτης», όχι σε μουσική Μανώλη Χιώτη (για τον οποίο δεν ήξερα ότι είχε μελοποιήσει ένα τόσο στρατευμένο τραγούδι, μιας και η δημόσια εικόνα του στις ταινίες είναι πιο «ελαφριά»), αλλά σε μουσική και ερμηνεία Μιχάλη Γενίτσαρη.
  
  
• Η βιβλιογραφία της Ζωρζ Σαρή και της Άλκης Ζέη για την Κατοχή, τον εμφύλιο, τους Έλληνες πολιτικούς πρόσφυγες που κατέφυγαν στην Τασκένδη και την εκεί σύγκρουση ανάμεσα σε σκληροπυρηνικούς ζαχαριαδικούς και υπέρμαχους της αποσταλινοποίησης. «Όταν ο ήλιος», «Κόκκινη κλωστή δεμένη», «Οι νικητές», «Ο μεγάλος περίπατος του Πέτρου», «Η αρραβωνιαστικιά του Αχιλλέα». Όλη η σύγχρονη πολιτική ιστορία της Ελλάδας σχετικά με την Αντίσταση, τον εμφύλιο και τα χρόνια που ακολούθησαν είναι εκεί. Μαζί με μερικές συγκλονιστικές λογοτεχνικές περιγραφές για το πώς αλλοιώθηκαν οι ζωές των ανθρώπων που έζησαν τον πόλεμο.
  
  
• Το ρωσικής παραγωγής ντοκιμαντέρ «Nisgibaemy Nikos» («Αλύγιστος Νίκος», 2025), που σκιαγραφεί τη ζωή και το τέλος του ιστορικού ηγέτη του ελληνικού κομμουνιστικού κινήματος, Νίκου Ζαχαριάδη. Αν παραβλέψει κανείς το γεγονός ότι ο σκηνοθέτης, Αντρέι Νικίσιν, δεν κρατάει ούτε τα προσχήματα της αντικειμενικότητας, ευνοώντας ξεκάθαρα τον Ζαχαριάδη, το ντοκιμαντέρ περιλαμβάνει ενδιαφέρουσες πληροφορίες και πολύτιμες μαρτυρίες για τη ζωή του έκπτωτου κομμουνιστή ηγέτη, όπως αυτή του γιου του Σήφη (από το Ιωσήφ, όπως λέμε Ιωσήφ Στάλιν). Σημειωτέον ότι τα έγγραφα του πολιτικού φακέλου του Ζαχαριάδη στην Ελλάδα αναμένεται να αποχαρακτηριστούν το 2029.
  
  

• Το γεγονός ότι το όνομα του Νίκου Ζαχαριάδη δεν είναι συνδεδεμένο με την Εθνική Αντίσταση στον βαθμό που του αναλογεί. «Το ανοιχτό γράμμα προς το λαό της Ελλάδας», που επικυρώνει τη στήριξη του κομμουνιστή Ζαχαριάδη προς τον ορκισμένο του αντίπαλο Ιωάννη Μεταξά, είναι ένα γεγονός τεράστιας πολιτικής αξίας, για το οποίο δεν γνωρίζουμε πολλά.
  
  
• Η αμηχανία που προκαλεί συχνά σε όλους μας το γεγονός ότι το «Όχι» βγήκε από το στόμα του δικτάτορα Μεταξά.
  
  
• Η κουζίνα του σπιτιού μου στα Πατήσια, με το παράθυρο να βλέπει στην παλιά εσωτερική σκάλα.
  
  
• Μια συσκευή ραδιοφώνου.
  
  
• Το ψήσιμο του ελληνικού καφέ στο μπρίκι, ξημερώματα, σε κάποιο, οποιοδήποτε, σπίτι στην Αθήνα.
  
  
• Το Μέγαρο Πάλλη, γωνία Καραγιώργη Σερβίας και πλ. Συντάγματος, στο οποίο έχω μπει άπειρες φορές, αφού στεγάζει τα Public Συντάγματος. Από το μπαλκόνι του κτιρίου αυτού ο Γεώργιος Παπανδρέου, στις 17 ή 18 Οκτωβρίου του 1944, έβγαλε τον λόγο της Απελευθέρωσης.
  
  Λαὲ τῶν Ἀθηνῶν: Ἑορτάζομεν σήμερον τὴν Ἀνάστασιν, είπε ο Γέρος της Δημοκρατίας εγκαινιάζοντας ένα σύντομο διάστημα αδελφοσύνης, λίγο πριν κυριαρχήσει και πάλι το χάος.
  

• «Το αναπάντεχο στυλ του Άρη Βελουχιώτη (1905-1945)», ένα διαφορετικό άρθρο για τον αρχικαπετάνιο από τον δημοσιογράφο Παναγιώτη Κούστα, που δημοσιεύτηκε πριν μερικά χρόνια στο andro.gr. Χωρίς αφορισμούς ή εξιδανίκευση, έχει ως άξονα τον πολιτικό βίο του Βελουχιώτη και είναι διανθισμένο με πληροφορίες σχετικά με το στιλ του, μια πτυχή του Βελουχιώτη που σπάνια αναδεικνύεται.
  
  
• Το απίστευτο ειδύλλιο της Μελίνας Μερκούρη, η οποία, σε αντίθεση με ό,τι θα περίμενε κανείς, στη διάρκεια της Κατοχής δεν είχε σχέση με ΕΑΜίτη ή καπετάνιο του ΕΛΑΣ, αλλά με τον μαυραγορίτη δωσίλογο, Φειδία Γιαδικιάρογλου. Προς τιμήν της, στην πορεία της ζωής της δεν έκρυψε το παρελθόν της, αντιθετώς μίλησε ανοιχτά γι’ αυτό.
  
  
• Το κοινό -και ζοφερό- παρελθόν δύο από τις πιο λαμπερές σταρ του ελληνικού κινηματογράφου. Αλίκη Βουγιουκλάκη και Ζωή Λάσκαρη έχασαν και οι δύο τους πατεράδες τους στη διάρκεια του πολέμου. Ο Ιωάννης Βουγιουκλάκης εκτελέστηκε από δυνάμεις του ΕΛΑΣ το 1943, όταν η Αλίκη ήταν εννιά χρονών, γιατί διετέλεσε νομάρχης Αρκαδίας επί Κατοχής. Ο Δημήτριος Κουρούκλης, αξιωματικός του ελληνικού στρατού και μέλος της αντικομμουνιστικής «Πανελλήνιας Απελευθερωτικής Οργάνωσης» (ΠΑΟ), έχασε, επίσης, τη ζωή του 1943, πιθανότατα μετά από συμμετοχή σε μάχη με ΕΛΑΣίτες, ενώ η Ζωή Λάσκαρη ήταν μωρό.
  
  
• «Οι Γερμανοί ξανάρχονται» και η «Καζαμπλάνκα», δύο ταινίες που όχι μόνο αναφέρονται αλλά γυρίστηκαν μέσα στον πόλεμο. Η πρώτη είναι του 1947, δηλαδή γυρισμένη εν μέσω εμφυλίου και διαδραματίζεται σε μία αθηναϊκή αυλή όπου συνυπάρχουν δεξιοί και αριστεροί. Η δεύτερη, του 1942, παρουσιάζει έναν ανεκπλήρωτο έρωτα που μπαίνει σε δεύτερη μοίρα μπροστά στο πατριωτικό καθήκον.
  

• Η φίλη μου η Μαρία που στη Β’ λυκείου μού μιλούσε για τον παππού της, ήρωα του πολέμου, ο οποίος συμμετείχε στην επιχείρηση ανατίναξης της γέφυρας του Γοργοποτάμου, στο πλευρό του Ναπολέοντα Ζέρβα και του ΕΔΕΣ. Ήταν μια καλή αρχή για να αρχίσω να εμβαθύνω στην ελληνική Aντίσταση, η οποία κάθε άλλο παρά μονοδιάστατη ήταν σε επίπεδο ιδεολογίας.  
  
  
• Η προσωπική ιστορία του -κατά κοινή ομολογία αξιοσέβαστου- πρώην πρωθυπουργού και προέδρου της Νέας Δημοκρατίας, Γεωργίου Ι. Ράλλη, ο οποίος ως νεαρός δικηγόρος αντιμετώπισε το δύσκολο καθήκον να υπερασπιστεί τον πατέρα του, Ιωάννη Ράλλη, τελευταίο πρωθυπουργό της δωσίλογης κυβέρνησης της Κατοχής.
  
  
• H γιαγιά μου Λιλίκα (Ελευθερία) Μπορνόβα και ο παππούς μου Τάκης Χαραλαμπάκης, ένα ζευγάρι με πολιτικές διαφορές σε δύσκολες εποχές (η γιαγιά μου στη διάρκεια της Κατοχής ήταν οργανωμένη στην ΕΠΟΝ, ο παππούς μου είχε υπηρετήσει στο μέτωπο ως νεαρός γιατρός, ήταν μετριοπαθής κεντρώος και δεν είχε σχέση με την αριστερά). Έζησαν μαζί μια ζωή και κατάφεραν να διατηρήσουν ο καθένας την πολιτική του ταυτότητα και ταυτόχρονα τη σχέση τους.
  
  
• Η ταινία του αγαπημένου μου Σπάικ Λι, Inside Man, με τον Christopher Plummer να υποδύεται έναν πλούσιο τραπεζίτη με κρυφό ναζιστικό παρελθόν και τον Clive Owen έναν αναπάντεχο τιμωρό που τον κλέβει, χωρίς να τον κλέψει.
  
  
• Η προσωπική ιστορία του Άρνολντ Σβαρτζενέγκερ. Ο άνθρωπος που έκανε καριέρα ως ποπ είδωλο με στιβαρά μπράτσα έχει ένα πολύ πιο δύσκολο παρελθόν απ’ όσο προδίδει η εικόνα του, αφού γεννήθηκε στη ρημαγμένη Αυστρία του 1947 από πατέρα Ναζί. Έχει πολλάκις αποκηρύξει και τον ναζισμό και τον νεοναζισμό.

• H έκφραση «κατοχικό σύνδρομο», την οποία χρησιμοποιούσαμε συνέχεια όταν μεγαλώναμε (δεκαετίες ’90-’00), κάτι που έχω την αίσθηση ότι δεν ισχύει για όσους είναι κάτω των τριάντα. Ίσως γιατί η Κατοχή ως οικογενειακή ανάμνηση και το «δεν-πετάω-τίποτα» ως πρακτική έχουν χάσει, με την πάροδο του χρόνου, τη δύναμή τους.
  
  
• «Οι λαδάδες», το ζεϊμπέκικο του Μιχάλη Γενίτσαρη που γράφτηκε στην Κατοχή με αφορμή ένα πραγματικό περιστατικό εκτέλεσης δύο μαυραγοριτών, του οποίου ο Γενίτσαρης ήταν μάρτυρας.
  
  
• Το γεγονός ότι το 1942, αφού είχε πέσει το μέτωπο της Αλβανίας και οι Γερμανοί κατακτητές είχαν μπει στην Αθήνα, ο Κάρολος Κουν ίδρυσε το Θέατρο Τέχνης, δίνοντας φως στο σκοτάδι.
  
  
• Το πόσο δύσκολη είναι η περίοδος ειρήνης για κάποιον που έχει ζήσει τον πόλεμο. Όχι μόνο για τον ίδιο αλλά και για τα παιδιά, ακόμα και τα εγγόνια του. Έχει τύχει να γνωρίσω απογόνους κάποιων από τους «μεγάλους του ΄40» και τους είδα να ζουν μια δύσκολη ζωή. Κάπου φαίνεται ότι η οικογενειακή αφήγηση φώτισε μόνο τον ηρωισμό του «ήρωα» και όχι τον φόβο του, που μεταδόθηκε αθόρυβα στις επόμενες γενιές.
  
  
• Το εκπληκτικό ντοκιμαντέρ Shoah για το Ολοκαύτωμα, που είχαν προβάλλει πριν κάμποσα χρόνια οι Νύχτες Πρεμιέρας. Ο δημιουργός του, Claude Lanzmann, ξεμπροστιάζει την αθόρυβη αντιπάθεια απλών πολιτών -όπως κάποιων χωρικών στην Πολωνία- απέναντι στους Εβραίους, δείχνοντας ότι ο αντισημιτισμός είχε πλατιά αποδοχή και δεν αφορούσε μόνο τους οργανωμένους Ναζί.
  
  
• Η επίσκεψη μας, μιας χούφτας νεαρών Ελλήνων δημοσιογράφων το 2014, στη Βίλα Βάνζεε, στο Βερολίνο. Εκεί όπου στις 20 Ιανουαρίου 1942 πραγματοποιήθηκε η Διάσκεψη της Βάνζεε, με τον Άντολφ Άιχμαν και άλλους 14 Ναζί να οργανώνουν την Τελική Λύση για την εξόντωση του εβραϊκού πληθυσμού.
  
  
• Η εκπληκτική Γερμανίδα ξεναγός μας στη Βίλα Βάνζεε, που μας έμαθε να «διαβάζουμε» φωτογραφίες της εποχής με Βερολινέζους να παρακολουθούν, μέρα μεσημέρι, από το παράθυρο του σπιτιού τους τις συλλήψεις και τον εκτοπισμό των Εβραίων συμπολιτών τους. Αυτές οι φωτογραφίες συντελούν στην κατάρριψη του πάγιου ισχυρισμού πολλών Γερμανών ότι «δεν ήξεραν».
  
  
• Η φιλόσοφος Χάνα Άρεντ και η θαραλλέα προσέγγισή της απέναντι στον «ανθρωπότυπο» του Άιχμαν, τον οποίο, ενάντια σε κάθε επικρατούσα άποψη της εποχής, περιέργραψε ως έναν απλό γραφειοκράτη, ικανό να κάνει το μεγαλύτερο έγκλημα στο όνομα της υπακοής στο καθήκον. «Ο Άιχμαν στην Ιερουσαλήμ – Έκθεση για την Κοινοτοπία του Κακού» είναι ένα πρωτοποριακό πόνημα στον χώρο της πολιτικής επιστήμης, παρότι υπάρχουν και σοβαρές ενστάσεις που λένε ότι ο Άιχμαν παρίστανε τον απλοϊκό, ευθυνόφοβο δημόσιο υπάλληλο, ενώ στην ουσία ήταν ένας εγκληματίας υψηλής ευφυίας.
  

• Το μουσείο ΕΑΜ-ΕΛΑΣ-ΔΣΕ στις εσχατιές της χώρας, στο χωριό Καλλιθέα των Πρεσπών. Γιατί βρίσκεται μακριά και αφορά κάτι μακρινό.
  
  
• «Τα απόρρητα της Νυρεμβέργης» και «Ο Λαβύρινθος της σιωπής», που αναφέρονται σε μια σειρά από δίκες που έγιναν για την κάθαρση της Γερμανίας και την τιμωρία των ναζί. Στην πρώτη ταινία παρουσιάζεται η δίκη Γερμανών νομικών με επικεφαλής έναν Αμερικανό δικαστή, στη δεύτερη βλέπουμε Δυτικογερμανούς εισαγγελείς να προσπαθούν να εντοπίσουν τον μέσο Γερμανό ναζί (τον φούρναρη, τον δάσκαλο, τον απλό πολίτη) και να τον τιμωρήσουν για να επέλθει μια πιο βαθιά και ουσιαστική κάθαρση στη χώρα.  
  
  
• Το πόσα λίγα ξέρουμε οι Αθηναίοι και γενικώς οι Νοτιοελλαδίτες σχετικά με τη βουλγαρική κατοχή, ένα εξαιρετικά σκληρό κεφάλαιο του πολέμου που αφορούσε τη Βόρεια Ελλάδα.
  
  
• Μια απωθητική ανάμνηση που έχω από τα χρόνια που σπούδαζα στο Πάντειο: το πανεπιστήμιο είχε κατάληψη και ένας ακροδεξιός τύπος (μικρός σε ηλικία, γύρω στα 20 πρέπει να ήταν) είχε «συλληφθεί» από μια ομάδα «αναρχικών», οι οποίοι τον κρατούσαν σε κάποιο γραφείο της πρυτανείας, τον «ανέκριναν» ρωτώντας τον τι έκαναν οι παππούδες του στον εμφύλιο και τον υποχρεώναν να πηγαίνει με συνοδεία στην τουαλέτα σαν να είναι αιχμάλωτος πολέμου. Πρακτικές φασιστικές και ανούσιες, αφενός κάνουν κακό στο κίνημα, αφετέρου καταδεικνύουν μια νοσταλγική καθήλωση σε κάτι παλιό και άσχημο όπως είναι ο εμφύλιος.  
  
  
• Η γνωριμία με μία υπέροχη Γιαννιώτισσα πριν μερικά χρόνια, η οποία ανήκει στα λίγα εναπομείναντα μέλη της εβραϊκής κοινότητας των Ιωαννίνων. Με αφορμή μια συνέντευξη που της πήρα για άσχετο θέμα, την θυμάμαι να μου περιγράφει με θαυμασμό τον πατέρα της και το πώς τα έβγαλε πέρα μετά τον πόλεμο. Εβραίος, αλλά και αριστερός, ήταν αδύνατο να βρει δουλειά στο αντικείμενό του ως επιστήμονας, γιατί καμία υπηρεσία του ελληνικού δημοσίου δεν τον προσλάμβανε κι έτσι αναγκάστηκε να κάνει κάτι τελείως διαφορετικό, στο οποίο παρόλα αυτά διέπρεψε.
  
  
• Η κυβέρνηση του ΠΑΣΟΚ υπό τον Ανδρέα Παπανδρέου που το 1982 ψήφισε το νομοσχέδιο για την αναγνώριση όλων των οργανώσεων της Εθνικής Αντίστασης, ανεξαρτήτως πολιτικής κατεύθυνσης, κάτι που δικαίωσε τη δράση του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ-ΕΠΟΝ. Το νομοσχέδιο στηρίχθηκε από το ΚΚΕ, την ΕΔΑ του Γεωργίου Μαύρου και τον πρώην πρωθυπουργό, Παναγιώτη Κανελλόπουλο. Αντιθέτως, καταψηφίστηκε από τη ΝΔ του Ευάγγελου Αβέρωφ.  
  

• Οι νάρκες από την εποχή του πολέμου που μια στο τόσο ακούμε στις ειδήσεις ότι «βρέθηκαν και εξουδετερώθηκαν». Μοιάζουν με άλυτες εκκρεμότητες που σκάνε, σαν μια τραυματική ανάμνηση στο γραφείο του ψυχοθεραπευτή που εμφανίζεται αναπάντεχα για να μας θυμίσει «τι έγινε».
  
  
• H συγκλονιστική ταινία The Zone of Interest του 2023 για το «σπιτάκι της ευτυχίας» απέναντι από το στρατόπεδο συγκέντρωσης στο Άουσβιτς και το πώς η «κανονικότητα» μπορεί να συνυπάρχει με τη φρίκη. 
  
  
• Η σύγκρουση των βρετανικών στρατευμάτων με το ΕΑΜ-ΕΛΑΣ τον Δεκέμβρη του ‘44 και ο ρόλος που έπαιξε ο Ουίνστον Τσόρτσιλ στην εξέλιξη των γεγονότων. Από μάχιμος αντιφασίστας, τσιφλικάς στη ζωή του Έλληνα.
  
  
• Τα σαββατοκύριακα που πέρασα ως παιδί στα γραφεία του Περισσού, λόγω της δουλειάς του πατέρα μου στο ΚΚΕ. Θυμάμαι διάφορους ασπρομάλληδες παππούδες να μπαίνουν μέσα στο γραφείο, να χαμογελάνε όλο γλύκα στην αδελφή μου και σε μένα και να μας κάνουν δώρα -πλαστικές μπάλες θαλάσσης και παιχνίδια. Ήταν τέλη της δεκαετίας του ‘80 και αυτοί οι άνθρωποι έμοιαζαν γύρω στα 70, επομένως σίγουρα είχαν μνήμες και βιώματα από τον πόλεμο. Αναρωτιέμαι ποιοι να ήταν.   
  
  
• Η πόλη του Βερολίνου που διχοτομήθηκε μετά τον πόλεμο και έμεινε σχεδόν μισό αιώνα χωρισμένη.

Διαβάστε, επίσης: Ταξίδι με την Ευτυχία στο Αϊβαλί

Επιστροφή στην κεντρική σελίδα