Pros and cons: Μουσικό ταξίδι σε ένα παλιό Αϊβαλί

Επειδή μάλλον έχω τις καλές μου, δεν βρήκα ούτε μισό αρνητικό σε αυτό το επικό τραγούδι της μεγαλύτερης Ελληνίδας στιχουργού. Δεν ξέρουμε ακριβώς πότε το έγραψε, πάντως η συγκεκριμένη ηχογράφηση έγινε το 1999 από τον Μ. Ζαμπέτα. Πέντε «υπέρ» και κανένα «κατά» γι’ αυτή την τραγουδάρα την οποία μπορείτε να ακούσετε εδώ, διαβάζοντας παράλληλα τους στίχους.

Pro 1: Η Αφηγηματικότητα

Σε αντίθεση με το έντεχνο και το λαϊκό τραγούδι των τελευταίων δεκαετιών (που για μένα είναι λίγο μονοδιάστατα γιατί εστιάζουν στον θλιμμένο κλόουν ή στους ερωτευμένους ακροβάτες, ξεχνώντας όλους τους υπόλοιπους αναθεματισμένους ρόλους αυτού του τσίρκου που λέγεται «ζωή») το προπολεμικό και το μεταπολεμικό λαϊκό τραγούδι διαφέρουν. Η στιχουργική δομή τους είναι πολυεπίπεδη, οι ήρωες είναι πιο πολλοί και οι ιστορίες τους έχουν περισσότερη αφηγηματικότητα, όπως τα μεγάλα λογοτεχνικά έπη. Όχι, «Ο Μπάρμπας μου ο Παναής» δεν είναι η Οδύσσεια ούτε η Ευτυχία Παπαγιαννοπούλου ο Όμηρος, όμως στην πραγματικότητα ο τρόπος που αποτυπώνουν τη σκέψη τους δεν διαφέρει πολύ.

Ο «Παναής» της Ευτυχίας, ένα τραγούδι 12 στροφών και 71 στίχων, μιλάει για έναν άντρα βαρύ (λάζο στη μέση του χωστό), αρρενωπό (μουστάκι μαύρο γυριστό), με αγάπη για τη ζωή και τις γυναίκες (καφέ αμάν και αγαπητιλίκι). Συναισθηματικό και δοτικό προς τους μη προνομιούχους (φτωχό σαν λάχαινε να δει / δάκρυζε σαν μικρό παιδί), αρκετά παραβατικό (για να γλιτώσει τα καπνά / σκαρφάλωσε από τα βουνά / και τα φευγάτισε στην Πόλη), με μηδαμινό έλεγχο των συναισθημάτων του (και μπαμ και μπουμ τις πιστολιές / ξεσήκωσε τις γειτονιές / κι έσπασε δυο μπορντέλα). Έναν άνθρωπο γοητευτικό, με τον οποίο όμως δεν θες να έχεις πολλά πολλά γιατί, όπως επαναλαμβάνεται στο ρεφρέν, είχε μάτι θολό και βαρύ, «καβάλα σε λιγνό φαρί / πατούσε κι έτρεμε ο δρόμος».   

Πέρα από την πλήρη απεικόνιση του ατόμου, η Ευτυχία βάζει τις πινελιές της και στο σκηνικό στο οποίο κινείται ο πρωταγωνιστής: ένα Αϊβαλί με ρωμαίικο χρώμα, φτωχομαχαλάδες και μπουρδέλα, ένα γυναικοκρατούμενο σπίτι με την Αλισαβώ και την Τζεβώ, οι οποίες, όπως υποψιαζόμαστε, καλύπτουν τον κεντρικό ήρωα στις παρανομίες του, μια ζωή με αρκετό ερωτισμό και πίστη όχι στη λογική αλλά στα πάθη και στη μοίρα. Οι ήρωες της Ευτυχίας περνούν τον δρόμο με τα μάτια τους δεμένα με ένα μαντίλι, βασιζόμενοι στο ένστικτο και στην τύχη για την επιβίωσή τους -κάτι που έκανε κι εκείνη στην πραγματική της ζωή, αφού ως γνωστόν είχε εθισμό στον τζόγο, κάτι που πλήρωσε ακριβά και η ίδια και η οικογένειά της.

Όλο το τραγούδι μου αρέσει πάρα πολύ, όμως μια από τις πιο συγκινητικές εικόνες είναι η στιγμή όπου οι τουρκικές αρχές, προκειμένου να εκτονωθεί η κρίση στη ρωμαίικη κοινότητα, κλείνουν το τοπικό πορνείο.

Και την παράλλη την αυγή / βγάζει η Τουρκιά διαταγή / ο κιρχανάς να κλείσει /
μη σκοτωθεί κι άλλος ραγιάς / απ’ τα σεκλέτια της καρδιάς / κι η ρωμιοσύνη σβήσει.

Λειτουργούν, με άλλα λόγια, προστατευτικά απέναντι στους Έλληνες του Αϊβαλιού. 

Pro 2: Οι λέξεις

Η Ευτυχία γεννήθηκε το 1893 στο Αϊδίνι, έζησε στη Σπάρτη της Μικράς Ασίας, στην Αττάλεια και μετά την Καταστροφή του 1922, στην Αθήνα. Άλλες εποχές, άλλη γλώσσα, άλλες λέξεις. Στο συγκεκριμένο τραγούδι υπήρχαν λέξεις που τις ήξερα δεν τις ήξερα και κάποιες που μου ήταν εντελώς άγνωστες.

* ασικλίκι = η παλικαριά
* λάζο = το μαχαίρι
* κατιρματζής = ο λαθρέμπορος
* αντάμης = ο ντρόμπρος
* κοντραμπατζής = και πάλι ο λαθρέμπορος
* τσαντιρμάς = ο χωροφύλακας
* κατιρμάς = τα λαθραία
* φαρί = το άλογο
* τσακιρισμένος = ο μεθυσμένος (;)
* νενέ = η γιαγιά
* αβανιές = συκοφαντίες
* κιρχανάς = το πορνείο

Γεια σου Ευτυχία, δασκάλα φιλολογίας του λαϊκού τραγουδιού!

Pro 3: Ο Ερμηνευτής

Ο Μιχάλης Ζαμπέτας ερμηνεύει με πολύ προσωπικό τρόπο ένα τραγούδι οκτώ λεπτών και 30 δευτερολέπτων, από το οποίο λείπει μόνο η τελευταία στροφή, όπου η Ευτυχία αναφέρεται σε θηλυκό γένος (μεγάλωσα κι εγώ που λες / κοπέλα μες τις κοπελιές / και τ’ Αϊβαλιού λουλούδι).

Γιος του Γιώργου Ζαμπέτα, ο Μιχάλης έχει τη χαρακτηριστική μαγκιά του πατέρα του και στη φωνή και στον τρόπο που τραγουδάει. Είναι ιδανικός για το συγκεκριμένο κομμάτι, γιατί ενώ θεωρητικά είναι ο αφηγητής, στην ουσία παραπέμπει περισσότερο στον ήρωα. Τραγουδάει για τον «μπάρμπα του τον Παναή», αλλά εσύ ως ακροατής ακούς τον Παναή αυτοπροσώπως να διηγείται τη ζωή του.

Pro 4: Η Ενορχήστρωση

Αν κάτι ενισχύει και αναδεικνύει την αφηγηματικότητα του τραγουδιού αυτή είναι η ενορχήστρωση. Το μπουζούκι, η κιθάρα, το ακορντεόν, το κοντραμπάσο και τα κρουστά μοιάζουν να σιγοντάρουν κάθε σκηνική πράξη, να απαντούν στον αφηγητή, να σχολιάζουν τους πρωταγωνιστές και τη δράση, να λυπούνται ή να χαίρονται με όσα διαμείβονται μπροστά τους.

Pro 5: Η Στιχουργός

Λαϊκά τραγούδια έχουν γραφτεί πολλά, από πολλούς και μεγάλους στιχουργούς. Σαν της Ευτυχίας, λίγα. Είναι τυχαίο το φύλο της; Το γεγονός ότι ζούσε μια «ανδρική» ζωή, υπό την έννοια της εξωστρέφειας και της επαφής με τον κόσμο και τον υπόκοσμο, αλλά ταυτόχρονα είχε πρόσβαση σε όλα όσα συνιστούσαν τη «γυναικεία» εμπειρία – σπίτι, οικογένεια, παιδιά, εγγόνια;

Είναι τυχαίο το φύλο στη στιχουργική, στο να μπορέσεις δηλαδή να αποτυπώσεις όσα νιώθεις και βλέπεις με σαφήνεια, βάθος και καθαρότητα;

Η αλήθεια είναι ότι δεν έχω ιδέα. Η αίσθησή μου είναι ότι δεν είναι. Όταν ζεις σε πολλούς κόσμους, όπως μια γυναίκα σαν την Ευτυχία, έχεις περισσότερα ζευγάρια μάτια. Αν είσαι και ταλαντούχος μπορείς να μεταφέρεις στους ακροατές σου τις πληροφορίες που συνέλεξες από και για τη ζωή, με γενναιοδωρία, όπως το έκανε εκείνη.